Almaniya kansleri Fridrix Merts keçən bazar günü Alternativ Almaniya Üçün (AfD) partiyasının əldə etdiyi əzici qələbəyə reaksiyasını "dərin şok" kimi təsvir edib. Bu, İkinci Dünya müharibəsindən bu yana radikal sağ partiyanın əyalət səviyyəsində seçkilərdə qələbə qazandığı ilk haldır.

Avropanın digər ölkələrində də sağçı millətçi partiyalara dəstəyin artması, eləcə də gələn il Fransada, Polşada və İtaliyada keçiriləcək ümumi seçkilər fonunda, Almaniya sərhədlərindən kənarda olan siyasətçilər də bu nəticəni diqqətlə izləyirdilər.

Hər kəsdən daha çox bu prosesi izləyən iki lider var: Ukraynanın Volodimir Zelenski və Rusiyanın Vladimir Putin.

Niyə bu barədə yazırıq

Radikal sağ Alternativ Almaniya Üçün partiyasının regional seçkilərdəki qələbəsi ölkə sərhədlərindən çox-çox kənarda təsirlərə malik ola bilər. Avropa siyasətçiləri, xüsusilə Vladimir Putin və Volodimir Zelenski bu nəticəni yaxından izləyiblər. Rusiyaya açıq dəstəyi ilə tanınan AfD-nin qələbəsi Ukraynadakı müharibəyə təsir etmək potensialına malikdir.

Alternativ Almaniya Üçün, yəni AfD, uzun müddətdir açıq şəkildə Rusiya dostu mövqe nümayiş etdirir və onun qələbəsi Moskvada məmnuniyyətlə qarşılanıb. Lakin Ukrayna ümid edir ki, Avropadakı digər radikal sağ siyasətçilər – xüsusilə İtaliya Baş naziri Corcia Meloni – Kremlə tərəf meyl etməkdən çəkinəcəklər.

Avropanın gələcək siyasi istiqaməti, Rusiya tərəfindən 2022-ci ildə başlanan tam miqyaslı işğaldan sonra baş verən müharibəyə hər iki tərəfin qəbul edə biləcəyi şərtlərlə son qoymaq üçün Rusiya və Ukraynanın rəqib strategiyalarında əsas amillərdən biridir.

Zelenski üçün Avropa İttifaqı və NATO-ya üzv Avropa ölkələrindən gələn maliyyə və hərbi dəstək, xüsusilə ABŞ prezidenti Donald Tramp birbaşa Amerika dəstəyindən geri çəkildikdən sonra, Rusiyanın qələbəsinin qarşısını almaqda həlledici rol oynayıb.

Lakin Putinin hesablamaları uzun müddətdir onun Qərbdən daha uzun müddət davam gətirə biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanır – yəni daxili siyasi prioritetlərin Avropanın Kiyevi "lazım olan qədər" dəstəkləmək öhdəliyinə sadiqliyini get-gedə zəiflədəcəyi ehtimalına.

Radikal sağ partiyaların bu zəifləməni gücləndirmə potensialı, onların əsas seçki mövzuları olan immiqrasiyanın kəskin azaldılması və prioritetlərin özlərini iqtisadi cəhətdən sıxışdırılmış, "elitalar" tərəfindən nəzərə alınmayan və geridə qalmış hiss edən seçicilərin maraqlarına yönəldilməsindən daha genişdir.

Avropanın bir sıra radikal sağ partiyaları da Ukraynaya dəstək məsələsində narahatlıqlar bəsləyir.

AfD-nin isə sadəcə narahatlığı yoxdur – o, Kiyevə göstərilən bütün dəstəyin tamamilə dayandırılmasını istəyir. Əsas seçici bazası keçmiş Şərqi Almaniyada olduğundan, partiya həmçinin Almaniyanın Rusiya ilə işğaldan əvvəlki iqtisadi əlaqələrinin bərpasını dəstəkləyir.

AfD ümummilli sorğularda təxminən 28 faizlə liderlik etdiyi bir vaxtda, Kreml Saksoniya-Anhalt əyalətindəki seçki nəticəsindən duyduğu məmnunluğu gizlətmədi.

Putinin iqtisadi məsələlər üzrə xüsusi nümayəndəsi Kirill Dmitriyev bunu "tarixi qələbə" adlandıraraq bildirdi ki, AfD "miqrant dostu, müharibəpərəst, Bayden təfəkkürlü AB siyasətçilərinin məhv etməyə çalışdığı sağlam düşüncə yanaşmasını yenidən bərqərar edərək" Almaniyanı və Avropanı bərpa etmək yolundadır.

Zelenski üçün daha ürəkaçan xəbər isə odur ki, əgər kansler Merts özünün mərkəzçi-sağ Xristian Demokrat İttifaqı partiyası və koalisiya hökuməti üzərindəki nəzarətini saxlaya bilsə, 2029-cu ilə qədər ümummilli seçkilərlə üzləşməyəcək.

Avropanın aparıcı iqtisadi gücünün lideri olan kansler, AfD-nin qələbəsi nəticəsində Ukrayna müharibəsi ilə bağlı hər hansı siyasət dəyişikliyini istisna edib. O, "azadlığımızı Rusiyaya qarşı müdafiə etməliyik" prinsipindən "bir millimetr belə geri çəkilməyəcəyini" vəd edib.

Buna baxmayaraq, 2027-ci ildə bir sıra digər böyük Avropa ölkələrində ümummilli seçkilər keçiriləcək və həmin ölkələrin hamısında radikal sağ partiyalar sorğularda yüksək göstəricilər nümayiş etdirir.

Fransa gələn yaz iki turlu seçkidə prezident Emmanuel Makronun varisini seçəcək. Rusiyanın 2022-ci il işğalından sonra Makron Moskva ilə diplomatik həll yolu tapmaq ümidini bəsləyirdi. Lakin qısa müddət sonra Ukraynaya dəstək mövqeyinə keçdi və Kiyevə dəstəyin davam etdirilməsində əsas oyunçulardan biri oldu.

Sorğular göstərir ki, radikal sağ Milli Birləşmə partiyasının lideri Marin Le Pen seçkinin birinci turunda qalib gələcək və ikinci turda da üstünlük əldə edərək prezident ola bilər.

Son on ildə özünü orta təbəqə seçicilər üçün daha qəbuledilən göstərmək məqsədilə o, mərhum atası Jan-Mari Le Penin qurduğu Milli Cəbhədən uzaqlaşıb, hətta 2015-ci ildə atasını partiyadan xaric edib.

O, eyni şəkildə AfD-yə də məsafə saxlayıb və Putinin işğalını pisləyib.

Bununla belə, Ukrayna müharibəsindən əvvəl Rusiya ilə sıx əlaqələr qurmuşdu. Ukraynaya Avropa dəstəyini ümumilikdə dəstəkləsə də, onun partiyası Fransanın və digər dəstəkçi ölkələrin hər hansı geri ödəniş forması olmadan qeyri-məhdud yardım göstərməməli olduğunu bildirib.

Polşada Baş nazir Donald Tuskun mərkəzçi, Avropa İttifaqına meylli partiyası 2023-cü ildə sağçı hökuməti hakimiyyətdən uzaqlaşdırıb. İndi isə Tusk gələn il keçiriləcək parlament seçkilərində Avropanın Ukraynaya dəstəyinə qarşı çıxan radikal sağ partiyaların sınağı ilə üzləşir.

Zarafat kimi görünsə də, Ukraynanın Rusiyanın işğal qüvvələrinə qarşı geniş Avropa dəstəyini davam etdirmək ümidi qitənin ən nüfuzlu radikal sağ siyasətçisindən – İtaliyalı Meloniden asılı ola bilər.

O da gələn ilin sonuna qədər ümummilli parlament seçkiləri elan etmək məcburiyyətində qalacaq. Həm ondan solda, həm də ondan daha sağda olan rəqib siyasətçilər Ukraynaya dəstək məsələsində şübhələrini ifadə ediblər.

Lakin keçən cümə günü İkinci Dünya müharibəsindən bu yana İtaliyanın ən uzunömürlü hökuməti olan Meloninin hökuməti, onun faşist gənclik siyasətindəki iştirakının kəskin cəhətlərini yumşaldıb.

İmmiqrasiya kimi əsas sağçı məsələlərdə hələ də sərt mövqe tutsa da, o, Rusiyanın işğalını pisləyib və Ukraynaya müqavimət göstərməkdə köməyin davam etdirilməsini ardıcıl olaraq dəstəkləyib.

Bu, onun 27 üzvlü Avropa İttifaqı daxilində get-gedə daha nüfuzlu siyasi rol oynamasının səbəblərindən biri olub.

Bu həm də Zelenskinin ümid etdiyi səbəblərdən biridir – əgər Meloni bu xəttə sadiq qalıb baş nazir vəzifəsində daha bir müddət qazanarsa, Avropanın dəstəyi Almaniyadakı seçki şokundan sağ çıxacaq.